লেখকঃ গৌতম শৰ্মা

প্ৰতিজন অসমীয়াই এবাৰলৈ হ’লেও শুনা, শুনি কেতিয়াও আমনি নলগা এটি গীতৰ কলিৰ শিৰোনামৰ দ্বাৰাই লিখনিটো আৰম্ভ কৰিছোঁ। হয়! আপুনি ঠিকেই বুজিছে! মই এই গীতৰ কণ্ঠদাতা ভাৰতীয় সংগীত জগতৰ এগৰাকী অতি প্ৰখ্যাত শিল্পী আশা ভোছলেৰ কথাই ক’বলৈ লৈছোঁ। অসাধাৰণ সংগীত জীৱনে আঠ দশকৰো অধিক সময় জুৰি সমগ্ৰ দেশৰ সংগীত জগতখনক সমৃদ্ধ কৰি ৰখোৱা আশা ভোছলেৰ আকস্মিক বিয়োগ আজি আমাৰ বাবে এক অপূৰণীয় ক্ষতি। ১৯৩৩ চনৰ ৮ ছেপ্টেম্বৰত মহাৰাষ্ট্ৰৰ সাংলীত এটি সংগীতময় পৰিয়ালত জন্ম গ্ৰহণ কৰা আশা ভোছলে আছিল প্ৰখ্যাত শাস্ত্ৰীয় সংগীতশিল্পী আৰু নাট্য ব্যক্তিত্ব পণ্ডিত দীনানাথ মংগেশকাৰৰ কন্যা। পিতৃৰ অকাল মৃত্যুৰ পিছত আশা আৰু তেওঁৰ ডাঙৰ ভগ্নী লতা মংগেশকাৰে অতি সৰু বয়সতেই পৰিয়ালৰ দায়িত্ব বহন কৰিবলৈ গান গোৱা আৰু অভিনয় কৰাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। এই প্ৰাৰম্ভিক সংগ্ৰামেই তেওঁৰ মনৰ দৃঢ়তা আৰু একাগ্ৰতা গঢ়ি তুলিছিল, যিয়ে তেওঁৰ দীৰ্ঘ আৰু সফল সাংগীতিক জীৱনক পৰিচালিত কৰিছিল।

১৯৪০ৰ দশকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আশা ভোছলে লাহে লাহে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ এক বিশেষ স্থান গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ অসাধাৰণ বহুমুখী প্ৰতিভাই তেওঁক অন্য শিল্পীসকলৰ পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল। তেওঁ বিভিন্ন ভাৰতীয় ভাষাত হাজাৰ হাজাৰ গীত গাইছিল আৰু শাস্ত্ৰীয়, লোকসংগীত, পপ, ক্যাবাৰে আৰু গজল আদি বিভিন্ন ধাৰাত সমান পাৰদৰ্শিতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে তেওঁ অ’.পি. নায়াৰ, আৰ. ডি. বৰ্মন, এ. আৰ. ৰহমান আদিৰ দৰে কিংবদন্তী সংগীত পৰিচালকৰ সৈতে কাম কৰি অসংখ্য কালজয়ী গীতত কণ্ঠ  নিগৰাইছিল। তেওঁৰ এই অৱদানৰ বাবে দাদা চাহেব ফাল্কে বঁটা আৰু পদ্মভূষণকে ধৰি বহু সন্মান লাভ কৰিছিল, লগতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়তো গ্ৰেমী মনোনয়ন লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ পেছাদাৰী সফলতাৰ বাহিৰে ব্যক্তিগত জীৱনতো তেওঁ বহু প্ৰতিকূলতাৰ সন্মুখীন হৈছিল। অতি সৰু বয়সতে গণপতৰাও ভোছলেৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হৈ তেওঁ বহু সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। কিন্তু পাছত তেওঁ অসাধাৰণ সাহস আৰু দৃঢ়তাৰে নিজৰ জীৱন আৰু কেৰিয়াৰ পুনৰ গঢ়ি তুলিছিল। বিশেষকৈ পিছলৈ আৰ. ডি. বৰ্মনৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আৰু দ্বিতীয় বিবাহ সম্পন্ন, ভাৰতীয় সংগীত ইতিহাসৰে এটি স্মৰণীয় অধ্যায় হৈ পৰিছিল।

নিজৰ স্বতন্ত্ৰ মনোভাৱ, অভিযোজন ক্ষমতা আৰু সংগীতৰ প্ৰতি গভীৰ ভালপোৱাৰ বাবে আশা ভোছলে জীৱনৰ অন্তিম পৰ্যন্ত এই জগতত সক্ৰিয় আছিল আৰু নতুন নতুন মাধ্যমত নিজৰ প্ৰতিভা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। যদিও তেওঁ মূলতঃ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ সংগীতৰ জৰিয়তে বিশ্বজুৰি খ্যাতি লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ শিল্পযাত্ৰা কেতিয়াও কোনো এক ভাষা বা অঞ্চলত সীমাবদ্ধ নাছিল। আশা ভোছলেৰ নামটো অসমীয়া সংগীতৰ বিকাশৰো এটা অৰ্থবহ অধ্যায়ৰ লগত জড়িত আছিল। তেওঁ ভাষা আৰু ধাৰাৰ ওপৰত অসামান্য দখলৰ বাবে বিশ্বজুৰি সন্মানিত যদিও, অসমীয়া সংগীত উদ্যোগলৈ তেওঁৰ অৱদান এক বিশেষ সাংস্কৃতিক সেতুৰ প্ৰতিফলন আছিল। যি সুৰ, অনুভূতি আৰু সৃষ্টিশীল সহযোগিতাৰ ওপৰত নিৰ্মিত হৈছিল। এই সংযোগ কোনো আকস্মিক ঘটনা নাছিল; ই সুচিন্তিতভাৱে গঢ় লৈ উঠিছিল সুধাকন্ঠ ড° ভূপেন হাজৰিকাৰৰ সৈতে গঢ়ি উঠা তেওঁৰ সু-সম্পৰ্কৰ জৰিয়তে। যাৰ দৃষ্টিভংগী আৰু প্ৰভাৱে তেওঁৰ কণ্ঠক প্ৰতিজন অসমীয়াৰ অন্তৰলৈ বোৱাই লৈ গৈছিল।

আশা ভোছলেৰ অসমীয়া সংগীতত প্ৰৱেশ হৈছিল সেইখিনি সময়ত, যিখিনি সময়ত ভাৰতৰ আঞ্চলিক সংগীত উদ্যোগসমূহে নিজৰ সৃষ্টিশীল সীমা বিস্তাৰ কৰি আছিল। অসমৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু গভীৰ সাংগীতিক পৰম্পৰাই তেওঁৰ কণ্ঠত এক নতুন মাত্ৰা বিচাৰি পাইছিল। ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে গঢ়ি উঠা তেওঁৰ সু-সম্পৰ্কই এই ৰূপান্তৰত নিৰ্ণায়ক ভূমিকা পালন কৰিছিল। ইতিমধ্যে অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক বিশাল ব্যক্তিত্ব হিচাপে পৰিচিত ড° হাজৰিকাই স্থানীয় অনুভূতি আৰু বিস্তৃত সাংগীতিক অভিব্যক্তিৰ সংমিশ্ৰণত বিশ্বাস কৰিছিল। আশা ভোছলেৰ অসামান্য অভিযোজন ক্ষমতাক স্বীকৃতি দি ড° হাজৰিকাই তেওঁক অসমীয়া গীতত কণ্ঠদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। যাৰ জৰিয়তে আন্তঃসাংস্কৃতিক সংগীত সহযোগিতাৰ এক নতুন অধ্যায় আৰম্ভ হ’ল।

তেওঁলোকৰ এই সহযোগিতা কেৱল পেছাগত নহয়, বৰঞ্চ গভীৰভাৱে শিল্পসম্মত আছিল। ভূপেন হাজৰিকাই আশাৰ দৰে অনা-অসমীয়া শিল্পীসকলৰ বাবে এনেদৰে গীত ৰচনা কৰিছিল, যিয়ে অসমীয়া লোকসংগীত আৰু কাব্যিক পৰম্পৰাৰ আত্মাক অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল। ইয়াৰ লগতে আশা ভোছলেক তেওঁৰ নিজস্ব শৈলী প্ৰকাশ কৰাৰো সুবিধা দিছিল। এই সংমিশ্ৰণে এনে গীতসমূহ সৃষ্টি কৰিছিল, যিবোৰ একে সময়তে শুদ্ধভাৱে অসমীয়া আৰু সাৰ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্যও হৈ পৰিছিল। তেওঁৰ কণ্ঠৰ জৰিয়তে অসমীয়া গীতৰ অনুভূতিমূলক গভীৰতা বিস্তৃত শ্ৰোতা সমাজলৈ লৈ যোৱাত সহায় কৰিলে। যাৰ ফলত অসমীয়া সংগীতে আঞ্চলিক সীমাৰ বাহিৰতো স্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

আশা ভোছলে আৰু অসমৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেৱল গীতৰ ৰেকডিঙতেই সীমাবদ্ধ নাছিল; ই আছিল পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু শিল্পীসুলভ প্ৰশংসাৰ ওপৰত নিৰ্মিত এক গভীৰ সম্পৰ্ক। যাক ভূপেন হাজৰিকাই শক্তিশালী কৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। অসমৰ সাংস্কৃতিক দূত হিচাপে তেওঁ আশাক অসমীয়া সংগীত আৰু কবিতাৰ সমৃদ্ধ জগতৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিছিল। তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ ওপৰত থকা বিশ্বাসে তেওঁক এক নতুন ভাষাগত ক্ষেত্ৰ অন্বেষণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল আৰু আশাৰ সফলতাই তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীক সঠিক বুলি প্ৰমাণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ এই সহযোগিতাই সংগীতে কেনেকৈ ভাষা আৰু আঞ্চলিক সীমা অতিক্ৰম কৰিব পাৰে তাৰেই প্ৰমাণ দিয়ে। অসমীয়া সংগীতত আশা ভোছলেৰ অৱদান বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তুলিছিল তেওঁৰ আন্তৰিক প্ৰচেষ্টাসমূহে। এটা ভিন্ন অৰ্থাৎ অপৰিচিত ভাষাত গীত গোৱাটো এজন শিল্পীৰ বাবে সদায় প্ৰত্যাহ্বানমূলক, বিশেষকৈ যেতিয়া শ্ৰোতাসকলৰ নিজৰ সংগীতৰ সৈতে গভীৰ আৱেগিক সম্পৰ্ক থাকে। তথাপিও, তেওঁ অসমীয়া গীতসমূহত একাগ্ৰতা আৰু নিষ্ঠাৰে গাবলৈ আগবাঢ়িছিল। তেওঁ উচ্চাৰণ, আৱেগ আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটৰ ওপৰত সূক্ষ্ম মনোযোগ দিছিল, যাতে তেওঁৰ গীতসমূহ জোৰকৈ আৰোপ কৰা যেন নহয়, বৰং স্বাভাৱিক আৰু প্ৰামাণিক যেন অনুভৱ হয়। এই আন্তৰিকতাই তেওঁক অসমীয়া শ্ৰোতাসকলৰ মাজত অলেখ সন্মান লাভ কৰাইছিল।

তেওঁৰ জনপ্ৰিয় অসমীয়া গীতসমূহৰ ভিতৰত মন প্রজাপতি বোলছবিৰ ‘এই ধুনীয়া গধূলি লগন..’ গীতটো সাধাৰণতে আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় আৰু গভীৰ আৱেগেৰে ভৰপূৰ আছিল। যিটো গীতৰ কথা আমি ইতিমধ্যেই এই লেখাৰ আৰম্ভণিতে উল্লেখ কৰি আহিছোঁ। এই গীতটি আশা ভোছলেয়ে যেন নিজৰ সম্পূৰ্ণ মন-প্ৰাণ ঢালি গাইছে। গীতটিয়ে সন্ধিয়া সময়ৰ সৌন্দৰ্য, প্ৰেম আৰু স্মৃতিময়তাৰ সাৰাংশ অতি সুন্দৰকৈ ধৰি ৰাখিছে। তেওঁৰ কণ্ঠই ইয়াত এনে এক গভীৰ আৱেগিক তীব্ৰতা যোগ কৰিছে, যিয়ে ইয়াক অমৰ কৰি তুলিছে। কেনেকৈ এগৰাকী অসমৰ বাহিৰৰ গায়িকায়ো এক আঞ্চলিক সংস্কৃতিৰ আত্মাক সম্পূৰ্ণভাৱে অনুভৱ কৰি সঠিকভাৱে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে, এই গীতটিয়ে সেই কথাই স্পষ্টকৈ দেখুৱাইছে।

মন প্রজাপতি বোলছবিখনতেই তেওঁ গোৱা অন্য এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অসমীয়া গীত আছিল ‘অ’ অভিমানী বন্ধু…’। এই গীতটোৱে অসমীয়া সংগীতৰ ইতিহাসত এক চিৰন্তন স্থান লাভ কৰিছে। ই গভীৰ আৱেগিক অনুৰণন প্ৰকাশ কৰে, য’ত প্ৰেম, অহংকাৰ আৰু পুনৰ মিলনৰ দৰে বিষয়বস্তুবোৰ স্পষ্টকৈ প্ৰতিফলিত হৈছে। আশা ভোছলেৰ কণ্ঠস্বৰে এই গীতটিক কেৱল গীতৰ শব্দৰ সৌন্দৰ্যৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নাৰাখি, ইয়াক শ্ৰোতাসকলৰ বাবে এক স্থায়ী স্মৃতি কৰি তুলিছে। এই গীতটিত তেওঁৰ কণ্ঠ কেৱল এটা মাধ্যম নহয়, বৰঞ্চ ই এক গভীৰ আৱেগিক শক্তি। যিয়ে শ্ৰোতাসকলৰ হৃদয়ৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংযোগ স্থাপন কৰে।

অসমীয়া সংগীত জগতলৈ তেওঁৰ ভক্তিমূলক গীতৰ অৱদানেও এক সুকীয়া স্থান দখল কৰি আহিছে। তেওঁ কণ্ঠদান কৰা ‘অ’ শ্যাম গকুলৰে প্ৰাণ, তুমি নন্দৰ নন্দন...’ শীৰ্ষক গীতটিয়ে আধ্যাত্মিক আৰু ভক্তিমূলক অভিব্যক্তিৰ সৈতে নিজকে খাপ খুৱাব পৰাৰ তেওঁৰ অসাধাৰণ সক্ষমতাকেই প্ৰকাশ কৰে। হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ তেওঁৰ উৎসাহী বা ৰোমাণ্টিক গীতসমূহৰ পৰা পৃথকভাৱে ইয়াত এক শান্ত আৰু ভক্তিমূলক সুৰ পোৱা যায়; য’ত ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰ গভীৰ অনুভূতি প্ৰতিফলিত হৈছে। আশা ভোছলেৰ অন্যান্য অসমীয়া চলচ্চিত্ৰৰ সংগীতলৈও উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াই গৈছে। চামেলি মেমচাব বোলছবিৰ ‘ক খ গ  ঘ..’ শীৰ্ষক গীতটিৰ কথা আমি সকলোৱে জানো। এই গীতটো অত্যন্ত জনপ্ৰিয় হৈছিল আৰু বিভিন্ন বয়সৰ শ্ৰোতাসকলৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাৰ তেওঁৰ সক্ষমতাক স্পষ্টকৈ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। ইয়াত এক ৰসিক কিন্তু সংস্কৃতিগতভাৱে মূলসূত্ৰৰ সৈতে জড়িত সুৰ দেখা যায়, যিয়ে গীতটিক শ্ৰোতাৰ মাজত সদায় স্মৰণীয় কৰি ৰাখিছে। ভূপেন হাজৰিকাৰ কথা আৰু সুৰেৰে তেওঁ কণ্ঠদান কৰা আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ গীত হৈছে ‘ভালকে পুনৰ চোৱা এবাৰ...’। যিটো গীতেও অসমীয়া সংগীত জগতত তেওঁলোক দুজনৰ সহযোগিতাৰ গভীৰতা আৰু সৃজনশীল সম্পৰ্কক আৰু অধিক উজ্জ্বলকৈ প্ৰকাশ কৰে।

অসমীয়া সংগীতত আশা ভুছলেৰ এক অন্যতম উল্লেখযোগ্য অৱদান আছিল ‘মেঘালী’ নামৰ এলবামটোত কৰা তেওঁৰ কাম। এই এলবামটোত তেওঁ কণ্ঠ নিগৰুৱা “অ’ জুলি কোৱা তুমি...’, ‘নাযাবা আঁতৰি...’, “দূৰে দূৰে থাকি নক’লা কথা, এতিয়া যাবৰ হ’ল...’, ‘মিলনৰ মাধৱী নিশা...’ আদি গীতসমূহ এলবামটোৰ আটাইতকৈ জনপ্রিয় গীতসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰেমময় আকাংক্ষাৰ পৰা অন্তৰ্মুখী বিষাদলৈকে প্ৰতিটো গীতেই একোটা স্বতন্ত্ৰ আৱেগ বহন কৰা এই গীতসমূহে তেওঁৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভাকেই প্ৰমাণ কৰে। আশাৰ কণ্ঠই এই অনুভূতিসমূহ অসাধাৰণ নিখুঁততাৰে প্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁৰ উচ্চাৰণ, অভিব্যক্তি আৰু সুৰ নিয়ন্ত্ৰণত দেখা পোৱা নিখুঁততা অসমীয়া সংগীতৰ ভাষাগত পৰিচয়ক সন্মান জনোৱাৰ প্ৰতি তেওঁৰ গভীৰ প্ৰতিশ্ৰুতিক স্পষ্ট কৰে।

অসমৰ লগত আশা ভোছলেৰ সম্পৃক্ততাই অসমীয়া সংগীত জগতত বিস্তৃত এক প্ৰভাৱ পেলাইছিল। নিজেই কণ্ঠ দান কৰি তেওঁ বহু অসমীয়া গীতক ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰৰ শ্ৰোতাসকলৰ মনোযোগ আনি ইয়াক জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল। তেওঁৰ এই জনপ্ৰিয়তাই নতুন নতুন শ্ৰোতাসকলক আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু আঞ্চলিক আৰু মূলধাৰাৰ শিল্পীৰ মাজত সহযোগিতাক উৎসাহিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত অসমীয়া সংগীতৰ প্ৰসাৰ বৃদ্ধি পাইছিল আৰু এক দ্ৰুতভাৱে পৰিৱৰ্তিত সংগীত পৰিৱেশতো ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা সংৰক্ষণত সহায় কৰিছিল।

তাৰোপৰি, অসমীয়া সংগীত জগতত তেওঁৰ জড়িত হোৱা দিশটোৱে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্ভুক্তিমূলক স্বভাৱকো প্ৰতিফলিত কৰে। কেনেকৈ ভিন্ন ভাষাগত পটভূমিৰ শিল্পীসকলে একেলগে আহি অৰ্থপূৰ্ণ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, ই তাকেই দেখুৱায়। আশা ভোছলে কণ্ঠদান কৰা অসমীয়া গীতসমূহ কেৱল সাংগীতিক সৃষ্টিতেই সীমাবদ্ধ নহয়; এইবোৰ একো একোডাল সাংস্কৃতিক সেতুও; যিয়ে বিভিন্ন অঞ্চলৰ মানুহক একেলগে সংযুক্ত কৰিছিল। যদিও আশা ভোছলেৰ মূল কেৰিয়াৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতখনক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল, তথাপিও অসমীয়া সংগীতত তেওঁৰ অৱদান গভীৰভাৱে স্মৰণীয় হৈ আছে। তেওঁ গোৱা গীতসমূহ এতিয়াও সকলোতে বজোৱা হয়, স্মৰণ কৰা হয় আৰু উদযাপন কৰা হয়; যিয়ে ইয়াৰ চিৰন্তন আকৰ্ষণকেই সদায় প্ৰমাণ দিয়ে। এইবোৰ কেৱল সংগীতৰ গুণগত মানৰ বাবেই নহয়, বৰং ইয়ে সৃষ্ট কৰা আৱেগিক সংযোগৰ বাবেও পুনৰ-পুনৰ শুনা হয়। তেওঁৰ আঠ দশকৰ দীঘলীয়া সংগীত জীৱনৰ বিস্তৃত প্ৰেক্ষাপটত অসমীয়া গীতসমূহ হয়তো এটা সৰু অংশ, কিন্তু ইয়াৰ গুৰুত্ব অতি বিশাল। এইবোৰেই তেওঁৰ বহুমুখী প্ৰতিভা, নতুন কিছুমান চেষ্টা কৰাৰ আগ্ৰহ আৰু আঞ্চলিক সংস্কৃতিৰ প্ৰতি থকা সন্মানকেই স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰে। যিটো কেৱল সম্ভৱ হৈ পৰিছিল দুজন কিংবদন্তী শিল্পী আশা ভোছলে আৰু ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ মাজৰ এক সফল সহযোগিতাত, যিয়ে একেলগে অসমৰ সংগীত ঐতিহ্যকেই সমৃদ্ধ কৰিছিল।

আশা ভোছলেৰে অসমীয়া সংগীত জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদান সাংস্কৃতিক সংহতিৰেই এক অনন্য কাহিনী। তেওঁৰ অনন্য সুন্দৰ নিজৰ গীতসমূহৰ জৰিয়তে অসমৰ সংগীত জগতখনত পৰিচয়ৰ এক অংশ হৈ পৰিছিল। সুধাকন্ঠ ডঃ ভূপেন হাজৰিকাৰ দিশ-নির্দেশনাত তেওঁ নিজৰ শিল্পীসত্তা প্ৰকাশৰ এক নতুন ক্ষেত্ৰ লাভ কৰিছিল। যি দুই শিল্পীৰ মধুৰ সম্পৰ্কই, সহযোগিতামূলক সাংগীতিক কৰ্মই এতিয়াও আগন্তুক প্ৰজন্মসমূহক প্ৰেৰণা যোগাই আহিছে আৰু আমাক স্মৰণ কৰাই আছে যে সংগীতে কোনো সীমা ৰাখিব নাজানে। ই ভাষা, জাতি, ধৰ্ম আৰু ভৌগোলিক সীমাৰ ওপৰলৈ উঠি মানুহৰ হৃদয়ৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে। সুৰ আৰু লয়ৰ এই অপূৰ্ব সংমিশ্ৰণে অনুভূতিৰ এনে এক জগত সৃষ্টি কৰে, য’ত ভিন্নতা বিলীন হৈ সদায় একতাৰ জন্ম হয়। সংগীতৰ মাজত থকা এই বিশ্বজনীন শক্তিয়েই মানুহক ওচৰলৈ আনে, মনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত এক সেতু গঢ়ি তোলে। এই কাৰণেই সংগীত কেৱল বিনোদন নহয়; ই এক গভীৰ অভিব্যক্তি, যিয়ে মানুহৰ অন্তৰৰ কথা প্ৰকাশ কৰে আৰু পৃথিৱীক একেলগে একেডাল সূতাতে বান্ধি ৰাখে।

(লেখকৰ ঠিকনা: সহকাৰী অধ্যাপক, ইতিহাস বিভাগ, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ বিশ্ববিদ্যালয়, হোজাই, অসম। ফোন: ৯৯৫৪০-০০২০০)